Wat betekent ATEX-classificatie voor pompen in explosieve omgevingen?

In industriële omgevingen waar ontvlambare gassen, dampen of stofwolken aanwezig kunnen zijn, is de keuze voor de juiste pomp geen technische bijzaak. Het is een veiligheidsvereiste. De ATEX-richtlijn bepaalt welke apparatuur in dergelijke omgevingen mag worden ingezet en stelt strenge eisen aan de constructie, certificering en classificatie van pompen. Voor HSE Managers, Process Safety Engineers en Milieucoördinatoren in de (petro)chemie, farmacie en olie- en gassector is een goed begrip van ATEX-classificatie essentieel. Niet alleen om te voldoen aan wet- en regelgeving, maar ook om de veiligheid van mensen, installaties en het milieu structureel te borgen. Promotec ondersteunt professionals in deze sectoren al meer dan 50 jaar bij het maken van de juiste pompkeuze.

Wat is ATEX-classificatie en waarom geldt het voor pompen?

ATEX staat voor ATmosphères EXplosibles en verwijst naar de Europese richtlijn 2014/34/EU, die bepaalt welke elektrische en mechanische apparatuur gebruikt mag worden in omgevingen met explosiegevaar. Voor pompen is deze richtlijn bijzonder relevant, omdat pompen in de industrie vrijwel altijd in contact komen met vloeistoffen die ontvlambaar, toxisch of explosief kunnen zijn.

De ATEX-richtlijn verplicht fabrikanten om apparatuur te ontwerpen en te certificeren voor gebruik in specifieke explosieve atmosferen. Een pomp die niet ATEX-gecertificeerd is, mag wettelijk niet worden ingezet in een zone waar explosiegevaar bestaat. Dat klinkt vanzelfsprekend, maar in de praktijk zien we regelmatig dat verouderde installaties nog draaien met pompen die niet voldoen aan de huidige normen. In 2026 is de handhaving op dit punt strenger dan ooit, mede door de aanscherping van de IED-richtlijn en de TA-Luft-eisen rondom fugitieve emissies.

Voor pompen betekent ATEX-certificering concreet dat de pomp geen ontstekingsbron mag vormen. Dat stelt eisen aan oppervlaktetemperaturen, elektrische componenten, wrijving en mogelijke vonkvorming. Sealless pompen, zoals magneetgedreven pompen en busmotorpompen, hebben hierbij een structureel voordeel: zij elimineren de mechanische afdichting die bij conventionele pompen een risicofactor vormt.

Welke ATEX-zones bestaan er en wat betekenen ze voor pompkeuze?

De ATEX-richtlijn deelt explosieve omgevingen in zones in, afhankelijk van de frequentie en duur van het voorkomen van een explosieve atmosfeer. Voor gassen en dampen gelden drie zones:

Zone 0: Een explosieve atmosfeer is continu of langdurig aanwezig. Denk aan de binnenkant van een opslagtank met ontvlambare vloeistof.
Zone 1: Een explosieve atmosfeer kan bij normaal bedrijf af en toe voorkomen. Dit is de meest voorkomende zone in procesinstallaties.
Zone 2: Een explosieve atmosfeer is niet waarschijnlijk bij normaal bedrijf, maar kan bij storingen optreden.

Voor stof gelden vergelijkbare zones: Zone 20, 21 en 22. De zone-indeling bepaalt welke apparatuurcategorie vereist is. In Zone 0 is uitsluitend categorie 1-apparatuur toegestaan, in Zone 1 categorie 1 of 2, en in Zone 2 ook categorie 3. Bij de pompkeuze moet de categorie van de pomp aansluiten op de zone-indeling van de installatie. Een pomp die gecertificeerd is voor Zone 2 mag niet worden ingezet in Zone 1. Wij adviseren onze klanten altijd om de zone-indeling van hun installatie zorgvuldig te laten vaststellen voordat een pomptype wordt geselecteerd.

Hoe werkt de ATEX-certificering van een industriële pomp?

ATEX-certificering van een industriële pomp is een formeel proces waarbij een onafhankelijke notified body de pomp beoordeelt op basis van de eisen uit de richtlijn 2014/34/EU. De certificering omvat onder andere een beoordeling van de constructie, de gebruikte materialen, de maximale oppervlaktetemperatuur en de beveiliging tegen vonkvorming.

Op het ATEX-certificaat staat een codering die aangeeft voor welke omgeving de pomp geschikt is. Een voorbeeld uit onze eigen productlijn: de Hermag busmotorpompen zijn gecertificeerd conform ATEX 2014/34/EU voor gebruik binnen een explosieve atmosfeer (Ex II G Ex d IIc T4). Deze codering vertelt een engineer precies wat hij moet weten:

II: Apparatuurgroep voor oppervlakte-industrie (niet voor mijnen)
G: Geschikt voor gasatmosferen
Ex d: Drukvaste behuizing als beschermingswijze
IIc: Gasgroep, geschikt voor de meest explosieve gassen, waaronder waterstof
T4: Maximale oppervlaktetemperatuur van 135°C

Naast de ATEX-certificering voldoen onze Hermag pompen ook aan de EN-ISO 15783:2003 norm voor centrifugaalpompen zonder afdichtingen en zijn ze leverbaar conform API 685. Dat maakt ze uitwisselbaar met traditionele chemienormcentrifugaalpompen, wat de integratie in bestaande installaties aanzienlijk vereenvoudigt.

Wat is het verschil tussen magneetgedreven pompen en busmotorpompen in ATEX-omgevingen?

Zowel magneetgedreven pompen als busmotorpompen zijn sealless en daarmee bij uitstek geschikt voor ATEX-omgevingen. Toch zijn er relevante verschillen die de keuze bepalen.

Bij een magneetgedreven pomp wordt het draaimoment via een magnetische koppeling overgebracht van de motor naar de waaier. Er is geen mechanische verbinding tussen de aandrijving en het natte deel van de pomp, waardoor lekkage via een asafdichting structureel wordt uitgesloten. Onze magneetgedreven turbinepompen van Greenpumps zijn ook geschikt voor ATEX-toepassingen en bieden bovendien een stabiele, steile karakteristiek die nauwkeurige regeling mogelijk maakt. Dat is waardevol in processen waar kleine capaciteiten bij hoge druk gevraagd worden, zoals bij het verpompen van zuren, oplosmiddelen en explosieve vloeistoffen.

Een busmotorpomp (canned motor pomp) gaat een stap verder: de elektrische aandrijving is volledig geïntegreerd in de pomp. Er is sprake van een dubbele insluiting van de vloeistof, wat een extra veiligheidsbarrière biedt. De voordelen zijn aanzienlijk:

Volledig emissievrij door dubbele containment
Compactere pomp-motorcombinatie met kleinere voetprint
Geen uitlijning nodig tussen pomp en aandrijving
Geen smeerolie vereist, de pomp wordt gekoeld en gesmeerd door de eigen vloeistof
Significant minder onderdelen, dus minder onderhoud
Lager geluids- en vibratieniveau

In termen van levensduur en total cost of ownership presteren busmotorpompen uitzonderlijk goed. Wij leveren al decennialang busmotorpompen en komen nog steeds exemplaren tegen die ruim 30 jaar geleden door ons zijn geleverd en nog altijd in bedrijf zijn.

Waarom zijn sealless pompen de veiligste keuze in explosieve zones?

Conventionele pompen met mechanische afdichtingen lekken structureel. Zelfs goed onderhouden afdichtingen vertonen slijtage en kunnen bij temperatuurwisselingen, drukpieken of het verpompen van agressieve media falen. In een ATEX-zone is elke lekkage van ontvlambare of toxische vloeistof een potentieel incident. De gevolgen kunnen variëren van een milieuovertreding tot een ernstig veiligheidsincident met persoonlijk letsel.

Sealless pompen elimineren dit risico aan de bron. Zonder mechanische afdichting is er geen slijtend onderdeel dat kan falen en geen opening waardoor vloeistof kan ontsnappen. Dat maakt ze niet alleen veiliger, maar ook betrouwbaarder en goedkoper in onderhoud. De membraanpomp is in dit verband ook een relevante optie: onze Wanner Hydra-Cell membraanpompen zijn volledig lekvrij tot 345 barg en kunnen ook vloeistoffen met vaste deeltjes betrouwbaar verpompen. Het afdichtingsloze ontwerp voorkomt de problemen die bij pompen met dynamische afdichtingen leiden tot drukverlies, hoog energieverbruik en onvoorspelbaar procesgedrag.

Voor HSE Managers en Process Safety Engineers bieden sealless pompen bovendien een aantoonbaar voordeel richting audits en toezichthouders: de technologie sluit fugitieve emissies structureel uit, wat direct bijdraagt aan naleving van TA-Luft en IED-vereisten.

Hoe kies je de juiste ATEX-pomp voor jouw procesomstandigheden?

De keuze voor de juiste ATEX-pomp hangt af van meerdere procesparameters die samen het werkpunt en de veiligheidseisen bepalen. Een goede selectie begint met de volgende vragen:

Welke zone-indeling geldt voor de installatie? Zone 0, 1 of 2 bepaalt de vereiste apparatuurcategorie.
Wat zijn de eigenschappen van het medium? Ontvlambaarheid, viscositeit, temperatuur, aanwezigheid van vaste deeltjes en corrosiviteit bepalen het pomptype en de materiaalkeuze.
Wat is het gevraagde werkpunt? Capaciteit en opvoerhoogte bepalen of een centrifugaalpomp, turbinepomp of verdringerpomp de beste keuze is.
Welke druk- en temperatuureisen gelden? Voor hoge drukken bij kleine capaciteiten is een magneetgedreven turbinepomp vaak de betere keuze boven een centrifugaalpomp.
Welke normen zijn van toepassing? Naast ATEX kunnen API 685, EN-ISO 15783 of hygiënenormen zoals EHEDG van toepassing zijn.

Wij helpen onze klanten bij elke stap van dit selectieproces. Als merkonafhankelijk specialist met meer dan 50 jaar ervaring in de (petro)chemie, farmacie en olie- en gassector bieden wij objectief advies zonder voorkeur voor één merk of technologie. Onze eigen testinstallatie biedt bovendien de zekerheid dat de gekozen pomp daadwerkelijk presteert onder de specifieke procesomstandigheden van uw installatie. Wij stellen ook graag een volledige TCO-berekening op, zodat u de hogere initiële investering in sealless ATEX-technologie intern kunt onderbouwen met concrete cijfers over lagere onderhoudskosten, minder downtime en het wegvallen van lekkagegerelateerde kostenposten. Neem contact met ons op voor een vrijblijvend adviesgesprek over de juiste ATEX-pomp voor uw situatie.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak moet een ATEX-gecertificeerde pomp worden herbeoordeeld of herkeurd?

Een ATEX-certificering heeft geen vaste vervaldatum, maar de pomp moet te allen tijde voldoen aan de eisen van de richtlijn 2014/34/EU zoals die gold op het moment van certificering. Bij ingrijpende modificaties, reparaties met niet-originele onderdelen of wijzigingen in de procesomstandigheden is een herbeoordeling door een notified body verplicht. Wij adviseren om ATEX-pompen minimaal jaarlijks te laten inspecteren als onderdeel van een bredere Process Hazard Analysis (PHA) of HAZOP-review, zodat afwijkingen vroegtijdig worden gesignaleerd.

Wat zijn de meest voorkomende fouten bij de implementatie van ATEX-pompen in bestaande installaties?

De meest gemaakte fout is het selecteren van een pomp op basis van de ATEX-categorie alleen, zonder de volledige codering te toetsen aan de specifieke gasgroep en temperatuurklasse van het medium. Een pomp gecertificeerd voor gasgroep IIA is bijvoorbeeld niet geschikt voor installaties waar waterstof aanwezig is, waarvoor gasgroep IIC vereist is. Daarnaast zien we regelmatig dat de zone-indeling van een installatie niet actueel is, waardoor een pomp voor de verkeerde zone wordt geselecteerd. Laat de zone-indeling altijd formeel vaststellen door een gecertificeerde veiligheidsdeskundige vóórdat u een pomptype kiest.

Kan een sealless pomp ook worden ingezet voor media met vaste deeltjes of hoge viscositeit in een ATEX-zone?

Ja, maar de pompkeuze vereist dan extra aandacht. Magneetgedreven centrifugaalpompen zijn in het algemeen minder geschikt voor media met abrasieve deeltjes, omdat deze de binnenbeker en lagers kunnen beschadigen. Voor dergelijke toepassingen zijn membraanpompen zoals de Wanner Hydra-Cell een betere keuze: zij zijn volledig sealless, bestand tegen deeltjes tot bepaalde groottes en leverbaar in ATEX-uitvoering. Bij hoge viscositeit kan een verdringerpomp de voorkeur verdienen boven een centrifugaalpomp, mits deze eveneens ATEX-gecertificeerd is voor de betreffende zone.

Wat is het verschil tussen ATEX-certificering en IECEx-certificering, en welke heb ik nodig?

ATEX (richtlijn 2014/34/EU) is verplicht voor apparatuur die binnen de Europese Economische Ruimte in gebruik wordt genomen. IECEx is een internationaal certificeringssysteem dat buiten Europa wordt erkend, onder andere in Australië, het Midden-Oosten en delen van Azië. Voor installaties binnen Europa is ATEX de wettelijke vereiste; IECEx is aanvullend en relevant als dezelfde pomp ook op internationale locaties wordt ingezet. Sommige fabrikanten leveren pompen met een gecombineerde ATEX/IECEx-certificering, wat de inzetbaarheid wereldwijd vergroot en administratieve lasten bij internationale projecten vermindert.

Hoe onderbouw ik de hogere aanschafkosten van een ATEX-gecertificeerde sealless pomp intern richting management?

De sterkste onderbouwing is een volledige Total Cost of Ownership (TCO)-berekening over een periode van 10 tot 15 jaar. Daarin neemt u niet alleen de aanschafprijs mee, maar ook de kosten van preventief en correctief onderhoud, de kosten van ongeplande stilstand, de kosten van lekkagegerelateerde incidenten en eventuele boetes bij niet-naleving van TA-Luft of IED-vereisten. In de praktijk zien we dat sealless ATEX-pompen door hun langere levensduur, lagere onderhoudsfrequentie en het wegvallen van afdichtingsgerelateerde storingen de hogere initiële investering ruimschoots terugverdienen. Wij stellen op verzoek een gedetailleerde TCO-berekening op die u direct kunt gebruiken in interne besluitvormingstrajecten.

Wat moet ik doen als ik vermoed dat een pomp in mijn installatie niet (meer) voldoet aan de geldende ATEX-eisen?

Schakel de pomp bij gegronde twijfel zo snel mogelijk buiten bedrijf of neem tijdelijke veiligheidsmaatregelen totdat de situatie is beoordeeld. Laat vervolgens een gecertificeerde inspecteur of de fabrikant de pomp beoordelen op basis van het originele ATEX-certificaat en de huidige staat van de machine. Documenteer de bevindingen zorgvuldig, want bij een incident of audit is aantoonbare due diligence essentieel. Neem ook contact op met uw leverancier om te bepalen of reparatie, hercertificering of vervanging de meest verantwoorde en kostenefficiënte route is.

Zijn er specifieke ATEX-eisen voor de aandrijving en frequentieregelaar van een pomp, naast de pomp zelf?

Ja, de ATEX-richtlijn geldt voor het volledige systeem, niet alleen voor de pomp. Een frequentieregelaar (VFD) die buiten de explosieve zone is geplaatst hoeft zelf niet ATEX-gecertificeerd te zijn, maar de elektrische verbindingen, kabelinvoeren en eventuele sensoren die wél in de zone zijn gesitueerd moeten dat wel zijn. Bij busmotorpompen is de motor geïntegreerd in de pomp en daarmee onderdeel van de ATEX-certificering, wat de systeemintegratie vereenvoudigt. Wij adviseren altijd om het volledige pomp-aandrijfsysteem als geheel te beoordelen tijdens de ATEX-zoneclassificatie, zodat er geen ongedekte risico's ontstaan door gecombineerd gebruik van afzonderlijk gecertificeerde componenten.

Nieuws