Hoe voldoe je aan ATEX-eisen bij pompen in de olie- en gassector?

In industriële omgevingen waar explosieve atmosferen kunnen ontstaan, zijn de eisen aan pompen streng en niet onderhandelbaar. De ATEX-richtlijn 2014/34/EU bepaalt welke apparatuur veilig ingezet mag worden in zones waar ontvlambare gassen, dampen of stof aanwezig zijn. Voor HSE Managers, Process Safety Engineers en Milieucoördinatoren in de olie- en gassector is het kiezen van de juiste ATEX-conforme pomp dan ook een kritische beslissing, met directe gevolgen voor veiligheid, naleving en operationele continuïteit. In dit artikel beantwoorden we de meest gestelde vragen over ATEX-eisen bij pompen, zodat je goed beslagen ten ijs komt bij de volgende audit of aanschafbeslissing.

Wat zijn ATEX-eisen en waarom gelden ze voor pompen?

ATEX staat voor ATmosphères EXplosibles en verwijst naar de Europese richtlijn 2014/34/EU, die voorschrijft aan welke eisen apparatuur moet voldoen voor gebruik in explosieve atmosferen. Pompen vallen hier nadrukkelijk onder, omdat zij in de olie- en gassector vrijwel altijd in contact komen met ontvlambare of explosieve vloeistoffen en gassen.

De richtlijn verdeelt apparatuur in categorieën op basis van het risico in de omgeving. Categorie 1 geldt voor zones waar continu explosiegevaar bestaat, categorie 2 voor zones waar dit regelmatig optreedt en categorie 3 voor zones waar dit zelden voorkomt. Voor pompen in de petrochemie en olie- en gassector gaat het vrijwel altijd om categorie 1 of 2, wat hoge eisen stelt aan constructie, materialen en afdichting.

Waarom zijn pompen specifiek een aandachtspunt? Conventionele pompen met mechanische asafdichtingen zijn van nature een potentiële emissiebron. Elke slijtage of elk defect aan een afdichting kan leiden tot lekkage van ontvlambare vloeistoffen, met alle risico’s van dien. Strengere handhaving van ATEX, gecombineerd met aanvullende normen zoals TA-Luft en de IED-richtlijn, maakt het aantoonbaar voldoen aan deze eisen steeds urgenter. Promotec ondersteunt organisaties al decennialang bij het selecteren van de juiste ATEX-conforme pompoplossingen voor precies dit soort uitdagingen.

Welke pomptypes voldoen aan ATEX-certificeringseisen?

Niet elk pomptype is geschikt voor gebruik in explosieve zones. De meest betrouwbare keuze zijn sealless pompen, omdat zij mechanische asafdichtingen volledig elimineren en daarmee de voornaamste bron van fugitieve emissies wegnemen.

De volgende pomptypes zijn bij uitstek geschikt voor ATEX-toepassingen:

Magneetgedreven centrifugaalpompen: volledig gesloten constructie zonder asafdichting, leverbaar conform ATEX 2014/34/EU
Busmotorpompen (canned motor pompen): de elektrische aandrijving is volledig geïntegreerd in de pomp, wat een dubbele insluiting van de vloeistof biedt
Membraanpompen: geen dynamische afdichtingen, geschikt voor agressieve en explosieve media
Magneetgedreven turbinepompen: absoluut lekvrij door magneetaandrijving, ook geschikt voor ATEX-toepassingen

Onze Hermag busmotorpompen zijn bijvoorbeeld leverbaar conform de API 685 norm en gecertificeerd volgens ATEX 2014/34/EU voor gebruik in explosieve atmosferen (Ex II G, Ex d IIc T4). Dat geeft de zekerheid dat de pomp voldoet aan de zwaarste eisen die de richtlijn stelt.

Een lek- en emissievrije pompoplossing is in de olie- en gassector niet alleen een veiligheidskeuze, maar ook een strategische keuze die toekomstige compliance vereenvoudigt.

Wat is het verschil tussen magneetgedreven pompen en busmotorpompen bij ATEX-toepassingen?

Beide pomptypes zijn sealless en daarmee in principe geschikt voor ATEX-omgevingen, maar er zijn belangrijke technische verschillen die de keuze bepalen.

Bij een magneetgedreven pomp wordt het koppel via een magneetkoppeling overgebracht van de motor naar de waaier. De motor staat buiten de pomp en is via een containmentshell van de vloeistof gescheiden. Dit is een beproefde technologie die al ruim 30 jaar deel uitmaakt van ons leveringsprogramma.

Een busmotorpomp gaat een stap verder: de elektrische aandrijving is volledig geïntegreerd in de pomp. De rotor van de motor draait direct in de vloeistof, die tevens zorgt voor koeling en smering. Dit levert een aantal specifieke voordelen op:

Dubbele insluiting van de vloeistof (second containment), wat extra veiligheid biedt bij explosieve of toxische media
Compactere pomp-motorcombinatie met kleinere voetprint
Geen uitlijning nodig tussen pomp en aandrijving
Significant lager geluids- en vibratieniveau
Minder onderdelen, dus minder onderhoud

Voor toepassingen met de zwaarste ATEX-classificaties, of waar een extra veiligheidsbarrière vereist is, biedt de busmotorpomp de meest robuuste oplossing. Voor standaard ATEX-toepassingen is een magneetgedreven pomp vaak een uitstekende en kosteneffectieve keuze. De juiste afweging hangt af van het specifieke medium, de procesomstandigheden en de vereiste ATEX-categorie.

Hoe kies je de juiste ATEX-categorie voor een pompinstallatie?

De ATEX-categorie van een pomp moet aansluiten op de zoneclassificatie van de locatie waar de pomp wordt geplaatst. Die zoneclassificatie is de verantwoordelijkheid van de installateur of de exploitant en wordt vastgelegd in een explosieveiligheidsdocument.

De zoneclassificatie voor gassen en dampen werkt als volgt:

Zone 0: explosieve atmosfeer continu aanwezig of gedurende lange perioden. Vereist apparatuur van categorie 1G.
Zone 1: explosieve atmosfeer regelmatig aanwezig tijdens normaal bedrijf. Vereist categorie 1G of 2G.
Zone 2: explosieve atmosfeer zelden aanwezig en dan slechts kort. Vereist categorie 1G, 2G of 3G.

Bij het selecteren van een pomp voor een specifieke zone moet je controleren of de ATEX-markering van de pomp overeenkomt met de vereiste categorie. Neem daarbij ook de temperatuurklasse mee: de maximale oppervlaktetemperatuur van de pomp mag de ontstekingstemperatuur van het aanwezige gas niet overschrijden.

Praktisch advies: betrek een pompspecialist vroeg in het selectieproces. Wij helpen je de juiste combinatie van pomptype, materialen en ATEX-markering te bepalen op basis van de specifieke procesomstandigheden, inclusief het medium, de druk, de temperatuur en de zoneclassificatie.

Welke veelgemaakte fouten leiden tot ATEX-non-conformiteit bij pompen?

ATEX-non-conformiteit ontstaat zelden door bewuste nalatigheid, maar vrijwel altijd door kennishiaten of onvoldoende afstemming tussen disciplines. Dit zijn de meest voorkomende valkuilen:

Verkeerde zoneclassificatie als uitgangspunt: de pomp is gecertificeerd voor zone 2, maar wordt geplaatst in een zone 1-omgeving. Dit is een directe non-conformiteit, ook als de pomp technisch perfect functioneert.
Onvoldoende aandacht voor de temperatuurklasse: een pomp die warm wordt bij droogloop of bij viskeuze vloeistoffen kan de maximale oppervlaktetemperatuur overschrijden, wat een ontstekingsrisico oplevert.
Gebruik van niet-gecertificeerde reserveonderdelen: het vervangen van originele onderdelen door niet-gecertificeerde alternatieven kan de ATEX-certificering ongeldig maken.
Geen rekening houden met de volledige installatie: ATEX geldt voor de gehele installatie, niet alleen de pomp. Koppelingen, leidingen en instrumentatie moeten eveneens voldoen.
Onvoldoende documentatie: bij een audit moet je kunnen aantonen dat de pomp correct is geselecteerd, geïnstalleerd en onderhouden. Ontbrekende documentatie leidt direct tot bevindingen.

Een membraanpomp of andere sealless uitvoering vermindert het risico op lekkagegerelateerde non-conformiteit aanzienlijk, maar ontslaat je niet van de verplichting om de overige ATEX-eisen correct na te leven.

Hoe onderbouw je de TCO van ATEX-conforme sealless pompen intern?

De hogere aanschafprijs van sealless pompen is voor veel organisaties een intern struikelblok. Toch laat een gedegen Total Cost of Ownership (TCO)-analyse vrijwel altijd zien dat sealless technologie op de lange termijn goedkoper is dan conventionele pompen met mechanische afdichtingen.

De belangrijkste kostenposten die je in de vergelijking moet meenemen:

Onderhoudskosten: mechanische afdichtingen slijten en moeten periodiek worden vervangen. Sealless pompen hebben aanzienlijk minder slijtdelen, wat de onderhoudsfrequentie en -kosten sterk verlaagt.
Ongeplande stilstand: een lekkende afdichting leidt tot ongeplande downtime. De kosten van productieverlies overtreffen in de meeste gevallen de aanschafprijs van een nieuwe pomp.
Lekkagegerelateerde kosten: schoonmaak, afvoer van gemorste vloeistoffen, mogelijke boetes en reputatieschade zijn reële kostenposten die zelden in de initiële vergelijking worden meegenomen.
Energieverbruik: busmotorpompen en magneetgedreven pompen zijn compact en efficiënt, wat bijdraagt aan lagere energiekosten over de levensduur.
Levensduur: wij leveren al decennialang busmotorpompen en komen nog steeds exemplaren tegen die ruim 30 jaar geleden door ons zijn geleverd en nog altijd in bedrijf zijn. Dat is een concreet argument in elke TCO-discussie.

Wij helpen je graag een volledige TCO-berekening op te stellen die is toegesneden op jouw specifieke procesomstandigheden. Met die onderbouwing overtuig je het management niet alleen van de technische juistheid van de keuze, maar ook van de financiële logica ervan. Neem contact met ons op voor een objectief selectieadvies en een vrijblijvende TCO-analyse.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak moet een ATEX-gecertificeerde pomp worden geïnspecteerd om de certificering geldig te houden?

De ATEX-richtlijn schrijft geen vaste inspectie-intervallen voor, maar verplicht de exploitant wel tot een aantoonbaar onderhoudsprogramma dat de veiligheid van de installatie waarborgt. In de praktijk hanteren de meeste organisaties een combinatie van periodieke visuele inspecties (maandelijks of kwartaal), preventief onderhoud op basis van bedrijfsuren en een volledige technische inspectie bij revisie. Zorg dat alle inspecties worden gedocumenteerd in een logboek, want bij een audit is dit de eerste bewijslast die een inspecteur opvraagt.

Mag ik een bestaande conventionele pomp ombouwen naar een ATEX-conforme uitvoering, of moet ik altijd een nieuwe pomp aanschaffen?

In theorie is ombouwen mogelijk, maar in de praktijk is dit zelden een verstandige of kosteneffectieve keuze. Een ATEX-certificering is gebonden aan de pomp als geheel, inclusief constructie, materialen en afdichtingsprincipe. Het vervangen van onderdelen of het aanpassen van de constructie kan de bestaande certificering ongeldig maken, waarna een volledige hercertificering nodig is. Voor sealless technologie zoals magneetgedreven pompen of busmotorpompen geldt bovendien dat het afdichtingsprincipe fundamenteel anders is, wat een vervanging van de volledige pomp vereist.

Wat moet ik doen als de pomp tijdelijk buiten de ATEX-zone wordt gebruikt voor onderhoud of testen?

Als een ATEX-gecertificeerde pomp tijdelijk buiten de explosieve zone wordt gebruikt, bijvoorbeeld op een testbank of in een werkplaats, gelden de ATEX-eisen voor de omgeving niet langer. Toch is het belangrijk om te controleren of het medium waarmee getest wordt veilig is en of de pomp na het onderhoud opnieuw correct wordt geconfigureerd en gedocumenteerd voordat hij terugkeert naar de ATEX-zone. Zorg er ook voor dat eventuele aanpassingen tijdens onderhoud zijn uitgevoerd met gecertificeerde originele onderdelen, zodat de ATEX-markering geldig blijft.

Hoe ga ik om met ATEX-eisen bij het pompen van vloeistoffen met wisselende samenstelling of concentratie?

Wisselende vloeistofsamenstelling is een veelvoorkomende uitdaging in de procesindustrie en heeft directe gevolgen voor de ATEX-selectie. De temperatuurklasse van de pomp moet worden bepaald op basis van de laagste ontstekingstemperatuur van alle mogelijke vloeistoffen die door de pomp stromen, inclusief worst-case scenario's. Daarnaast kunnen wisselende viscositeiten of agressiviteit van het medium invloed hebben op de materiaalkeuze en de slijtage van interne componenten. Bespreek dit altijd met een pompspecialist en leg de volledige range van procesomstandigheden vast in de technische specificatie.

Welke documentatie moet ik als exploitant bijhouden om ATEX-compliant te blijven?

Als exploitant ben je verplicht een explosieveiligheidsdocument (EVD) bij te houden, waarin de zoneclassificatie, de risicoanalyse en de maatregelen ter voorkoming van explosies zijn vastgelegd. Daarnaast moet je per pomp de originele EG-verklaring van overeenstemming, het technisch dossier, de installatiedocumentatie en de onderhoudshistorie kunnen overleggen. Bij gebruik van sealless pompen is het ook aan te raden de TCO-onderbouwing en de selectiecriteria te archiveren, zodat je bij een audit of incident kunt aantonen dat de juiste afwegingen zijn gemaakt.

Zijn er specifieke ATEX-eisen voor de aandrijving en elektrische componenten van een pomp, naast de pomp zelf?

Ja, absoluut. ATEX geldt voor de gehele installatie, wat betekent dat ook de elektromotor, frequentieregelaar, bekabeling, kabelwartels en schakelkasten moeten zijn gecertificeerd voor de betreffende zone. Bij een busmotorpomp is de motor geïntegreerd in de pomp en valt deze onder dezelfde ATEX-certificering, wat de compliance aanzienlijk vereenvoudigt. Bij een magneetgedreven pomp met een externe motor moet de motor afzonderlijk ATEX-gecertificeerd zijn voor de juiste zone en gasgroep. Vergeet ook de instrumentatie niet: druk- en temperatuursensoren die in de ATEX-zone zijn gemonteerd, moeten eveneens aan de richtlijn voldoen.

Hoe bereid ik mijn team voor op een ATEX-audit zodat we geen verrassingen tegenkomen?

Een succesvolle ATEX-audit staat of valt met voorbereiding en documentatie. Zorg dat het explosieveiligheidsdocument actueel is en overeenkomt met de werkelijke situatie op de werkvloer, inclusief eventuele wijzigingen in installaties of processen. Train je team op de basisprincipes van ATEX-zoneclassificatie en laat hen weten welke documentatie per installatie beschikbaar moet zijn. Loop voorafgaand aan de audit zelf een interne inspectieronde langs alle ATEX-zones en controleer of de markering op de pompen en overige apparatuur overeenkomt met de zoneclassificatie in het EVD. Een pompspecialist kan je hierbij ondersteunen met een pre-audit check.

Nieuws