Hoe installeer je een membraanpomp in een ATEX-zone zonder extra risico's?

Een membraanpomp installeren in een ATEX-zone kan veilig en compliant, mits je de juiste zoneclassificatie koppelt aan de correcte apparatuurcategorie, de pomp correct aardt en bondt, en alle vereiste documentatie op orde hebt vóór inbedrijfstelling. Voor HSE Managers en Process Safety Engineers in de (petro)chemie of olie- en gassector is dit geen formaliteit: een fout in de installatie kan leiden tot een explosierisico, stilstand of een kostbare ATEX-overtreding. In dit artikel beantwoorden we de meest gestelde vragen over het veilig installeren van een membraanpomp in explosiegevaarlijke omgevingen.

Welke ATEX-zoneclassificatie bepaalt welke membraanpomp je mag gebruiken?

De ATEX-zoneclassificatie bepaalt direct welke apparatuurcategorie je membraanpomp moet hebben. In Zone 0 (continu explosieve atmosfeer) is uitsluitend categorie 1-apparatuur toegestaan. In Zone 1 (regelmatig explosieve atmosfeer) mag je categorie 1 of 2 gebruiken. In Zone 2 (zelden en kortdurend explosieve atmosfeer) volstaat categorie 3, maar categorie 1 en 2 zijn ook toegestaan.

De zoneclassificatie wordt vastgesteld door de exploitant op basis van Richtlijn 1999/92/EG (ATEX 137) en vastgelegd in het Explosieveiligheidsdocument (EVD). Pas als die classificatie bekend is, kun je de juiste membraanpomp selecteren. Let daarbij ook op de temperatuurklasse: de maximale oppervlaktetemperatuur van de pomp mag de ontstekingstemperatuur van het aanwezige gas of de damp niet overschrijden. Temperatuurklassen lopen van T1 (450°C) tot T6 (85°C). Hoe lager de ontstekingstemperatuur van het medium, hoe strenger de vereiste temperatuurklasse.

Vergeet ook de explosiegroep niet. Gassen worden ingedeeld in groepen IIA, IIB en IIC op basis van hun minimale ontstekingsenergie. Waterstof valt bijvoorbeeld in groep IIC en vereist een pomp die specifiek voor die groep is gecertificeerd. Een membraanpomp die is gecertificeerd voor IIA is in een IIC-omgeving niet toegestaan, ook al voldoet de categorie verder aan de eisen.

Wat staat er op een ATEX-certificaat van een membraanpomp en wat betekent het?

Op een ATEX-certificaat van een membraanpomp vind je de volledige markering die aangeeft in welke omgeving de pomp veilig ingezet mag worden. De markering bestaat uit het Ex-symbool, de apparaatgroep (II voor bovengrondse industrie), de categorie (1, 2 of 3), de beschermingswijze (bijvoorbeeld ‘d’ voor drukvaste behuizing of ‘e’ voor verhoogde veiligheid), de explosiegroep en de temperatuurklasse.

Een typische markering ziet er zo uit: II 2G Ex d IIB T4. Dit betekent: apparaatgroep II, categorie 2, geschikt voor gasatmosferen (G), beschermd door drukvaste behuizing (d), explosiegroep IIB, maximale oppervlaktetemperatuur 135°C (T4). Elk onderdeel van deze markering is juridisch bindend en bepaalt in welke zone en voor welk medium de pomp ingezet mag worden.

Naast de markering bevat het certificaat ook de naam van de aangemelde instantie (Notified Body) die de keuring heeft uitgevoerd, het certificaatnummer en eventuele bijzondere gebruiksvoorwaarden (Special Conditions for Safe Use, aangeduid met een X achter het certificaatnummer). Die bijzondere voorwaarden worden in de praktijk regelmatig over het hoofd gezien, maar zijn juridisch net zo bindend als de rest van het certificaat. Lees ze altijd zorgvuldig door vóór installatie.

Hoe aard en bond je een membraanpomp correct in een explosiegevaarlijke omgeving?

Correct aarden en bonden van een membraanpomp in een ATEX-zone is verplicht om elektrostatische ontlading te voorkomen. Verbind de pomp via een aardingskabel met een weerstand van maximaal 1 megaohm met de geaarde installatie. Verbind daarnaast alle geleidende onderdelen van de vloeistofzijde met elkaar via equipotentiaalverbindingen om potentiaalverschillen te elimineren.

Bij luchtgedreven membraanpompen is dit extra kritisch. De persluchttoevoer kan statische lading opbouwen, zeker bij het verpompen van niet-geleidende vloeistoffen zoals oplosmiddelen. Gebruik uitsluitend geleidende of antistatische slangen en controleer regelmatig de continuïteit van de aardverbinding met een weerstandsmeter. Een visuele inspectie is onvoldoende.

Voor elektrisch aangedreven membraanpompen gelden aanvullende eisen vanuit de NEN-EN-IEC 60079-14 norm voor de elektrische installatie in explosiegevaarlijke omgevingen. De kabelinvoeren moeten zijn uitgevoerd met gecertificeerde kabelwartels die voldoen aan de ATEX-categorie van de zone. Zorg ook dat de motoraarding is aangesloten op het geaarde leidingnet en dat de aardverbinding periodiek wordt gecontroleerd conform het onderhoudsplan.

Welke installatiefouten zorgen het vaakst voor ATEX-overtredingen bij membraanpompen?

De meest voorkomende ATEX-overtreding bij membraanpompen is het gebruik van een pomp met een te lage apparatuurcategorie voor de aanwezige zone. Dit gebeurt vaak doordat de zoneclassificatie na een proceswijziging is aangescherpt, maar de pompselectie niet is herzien. Andere veelvoorkomende fouten zijn ontbrekende of beschadigde aardverbindingen, niet-gecertificeerde kabelwartels en het ontbreken van de vereiste documentatie.

Hieronder de meest voorkomende installatiefouten op een rij:

Verkeerde apparatuurcategorie: een categorie 3-pomp geïnstalleerd in een Zone 1-omgeving.
Ontbrekende equipotentiaalverbinding: geleidende onderdelen zijn niet onderling verbonden, waardoor potentiaalverschillen kunnen ontstaan.
Niet-gecertificeerde accessoires: persluchtslangen, koppelstukken of kabelwartels zonder ATEX-certificering in de aansluiting.
Negeren van Special Conditions: bijzondere gebruiksvoorwaarden op het certificaat worden niet nageleefd.
Geen actueel Explosieveiligheidsdocument: de installatie is niet opgenomen in of getoetst aan het EVD.
Onjuiste temperatuurklasse: de pomp wordt ingezet bij een hogere procestemperatuur dan de certificering toestaat.

Een audit door een externe veiligheidsdeskundige vóór inbedrijfstelling voorkomt de meeste van deze fouten. Laat ook na elke wijziging aan de installatie een herbeoordeling uitvoeren.

Luchtgedreven of elektrisch aangedreven membraanpomp: wat is veiliger in een ATEX-zone?

In de meest explosiegevaarlijke zones (Zone 0 en Zone 1) heeft een luchtgedreven membraanpomp (AODD-pomp) een inherent veiligheidsvoordeel: er zijn geen elektrische componenten in de natte zone aanwezig, waardoor de kans op elektrische vonkontsteking minimaal is. Toch is een luchtgedreven pomp niet automatisch veiliger dan een elektrisch aangedreven variant.

Luchtgedreven membraanpompen in ATEX-zones

AODD-pompen (Air Operated Double Diaphragm) zijn populair in ATEX-omgevingen omdat ze geen elektromotor hebben en daarmee een grote bron van elektrische ontsteking elimineren. Ze zijn echter niet vrij van risico’s. De uitlaatlucht van de pomp bevat zuurstof en kan bij een defect membraan ook procesmedium bevatten. Zorg daarom altijd voor een gecertificeerde uitlaatdemper en voer de uitlaatlucht af naar een veilige locatie buiten de ATEX-zone, of gebruik een gesloten uitlaatsysteem.

Elektrisch aangedreven membraanpompen in ATEX-zones

Elektrisch aangedreven membraanpompen bieden een stabielere doorstroming en zijn beter regelbaar dan luchtgedreven varianten. Ze zijn volledig geschikt voor ATEX-zones, mits de motor en alle elektrische componenten zijn gecertificeerd voor de betreffende zone en categorie. De elektrische installatie moet voldoen aan NEN-EN-IEC 60079-14. Het voordeel is dat er geen persluchtnet nodig is en dat de pomp eenvoudiger te integreren is in een automatiseringssysteem.

De keuze tussen beide typen hangt uiteindelijk af van de beschikbare infrastructuur, de vereiste regelbaarheid en de specifieke procesomstandigheden. Beide kunnen veilig worden ingezet in ATEX-zones, mits correct gecertificeerd en geïnstalleerd.

Welke documentatie is verplicht vóór inbedrijfstelling van een membraanpomp in een ATEX-zone?

Vóór inbedrijfstelling van een membraanpomp in een ATEX-zone is een aantal documenten wettelijk verplicht. Het gaat minimaal om het ATEX-certificaat van de pomp, de conformiteitsverklaring (EU Declaration of Conformity), het actuele Explosieveiligheidsdocument (EVD) en de installatiedocumentatie inclusief aardingsschema.

De volledige verplichte documentatieset omvat:

ATEX-certificaat van de pomp: inclusief eventuele Special Conditions for Safe Use.
EU-conformiteitsverklaring: opgesteld door de fabrikant conform Richtlijn 2014/34/EU.
Explosieveiligheidsdocument (EVD): opgesteld door de exploitant conform Richtlijn 1999/92/EG, met daarin de zoneclassificatie en de risicoanalyse.
Installatiedocumentatie: inclusief P&ID, aardingsschema en kabelwarteldocumentatie.
Inbedrijfstellingsprotocol: een checklist waaruit blijkt dat alle installatie-eisen zijn gecontroleerd en akkoord bevonden.
Gebruiksaanwijzing van de fabrikant: de ATEX-specifieke instructies voor installatie, gebruik en onderhoud.

Bewaar al deze documenten in het machineregister van de installatie. Bij een inspectie door de Inspectie SZW of een externe auditor moet je deze documentatie direct kunnen overleggen. Ontbrekende documenten worden beschouwd als een overtreding, ook als de pomp technisch correct is geïnstalleerd.

Hoe PromoTec helpt bij veilige membraanpomp installaties in ATEX-zones

Het correct selecteren, certificeren en installeren van een membraanpomp in een explosiegevaarlijke omgeving vraagt om diepgaande kennis van zowel de pomptechnologie als de geldende ATEX-regelgeving. Wij ondersteunen HSE Managers, Process Safety Engineers en Milieucoördinatoren in de (petro)chemie, farmacie en olie- en gassector bij elke stap van dit proces.

Wat wij voor je doen:

Objectief selectieadvies op basis van jouw zoneclassificatie, medium en procesomstandigheden
Levering van gecertificeerde membraanpompen van internationaal gerenommeerde fabrikanten, volledig compliant met ATEX 2014/34/EU
Kosteloos advies over ATEX-classificaties en toepasselijke veiligheidsnormen
Ondersteuning bij het opstellen van de TCO-berekening voor de interne businesscase
Eigen servicedienst voor installatie, onderhoud en revisie van de geleverde pompen

Met meer dan 50 jaar ervaring in precies de sectoren waar jij actief bent, weten wij wat er op het spel staat bij een verkeerde keuze. Neem direct contact met ons op voor een vrijblijvend adviesgesprek over de veiligste membraanpomp oplossing voor jouw ATEX-zone.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak moet een membraanpomp in een ATEX-zone worden geïnspecteerd en door wie?

ATEX-regelgeving vereist periodieke inspecties conform NEN-EN-IEC 60079-17, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen visuele inspecties (minimaal jaarlijks), gedetailleerde inspecties (elke 1-3 jaar) en grondige inspecties (elke 3-5 jaar, afhankelijk van de omgevingscondities). De inspecties moeten worden uitgevoerd door een CompEx-gecertificeerde of anderszins aantoonbaar bevoegde persoon. Alle inspectieresultaten dienen te worden vastgelegd in het machineregister en bewaard te blijven als onderdeel van de verplichte documentatie.

Mag ik een bestaande membraanpomp zonder ATEX-certificering aanpassen of ombouwen voor gebruik in een ATEX-zone?

Nee, een membraanpomp zonder geldig ATEX-certificaat mag niet worden aangepast of omgebouwd voor gebruik in een explosiegevaarlijke zone. Elke substantiële wijziging aan een gecertificeerde pomp kan de bestaande certificering ongeldig maken, waarna de pomp opnieuw moet worden beoordeeld door een Notified Body. Gebruik uitsluitend originele, door de fabrikant goedgekeurde onderdelen bij onderhoud en reparatie, en raadpleeg de fabrikant of een ATEX-specialist voordat je enige aanpassing doorvoert.

Wat moet ik doen als de zoneclassificatie van mijn installatie wordt aangescherpt na de installatie van de membraanpomp?

Bij een aanscherping van de zoneclassificatie — bijvoorbeeld van Zone 2 naar Zone 1 — moet je direct beoordelen of de geïnstalleerde membraanpomp nog voldoet aan de nieuwe eisen. Is de apparatuurcategorie niet toereikend voor de nieuwe zone, dan moet de pomp worden vervangen of buiten gebruik worden gesteld totdat een compliant alternatief is geïnstalleerd. Werk ook het Explosieveiligheidsdocument (EVD) bij en laat de volledige installatie herbeoordelen door een bevoegde veiligheidsdeskundige vóór herstart.

Welke rol speelt de procestemperatuur bij de selectie van een membraanpomp voor een ATEX-zone?

De procestemperatuur beïnvloedt zowel de keuze van de temperatuurklasse als de materiaalkeuze van de membranen en afdichtingen. Als de vloeistoftemperatuur hoog is, kan de oppervlaktetemperatuur van de pomp stijgen tot boven de gecertificeerde maximumwaarde, wat de ATEX-certificering ongeldig maakt en een ontstekingsrisico creëert. Geef bij de pompselectie altijd de maximale procestemperatuur én de maximale omgevingstemperatuur op, zodat de leverancier de juiste temperatuurklasse en materiaalspecificaties kan garanderen.

Zijn er specifieke eisen voor de persluchttoevoer van een AODD-pomp in een ATEX-zone?

Ja, de persluchttoevoer van een luchtgedreven membraanpomp (AODD) in een ATEX-zone moet voldoen aan specifieke eisen. De gebruikte persluchtslangen moeten antistatisch of geleidend zijn en zijn opgenomen in de aardingsketen om elektrostatische oplading te voorkomen. Daarnaast mogen de luchttoevoercomponenten — zoals filters, regelaars en afsluiters — geen ontstekingsbronnen vormen en moeten ze, indien ze zich in de ATEX-zone bevinden, zelf ATEX-gecertificeerd zijn voor de betreffende zone en categorie.

Hoe ga ik om met het vervangen van membranen of andere slijtdelen in een ATEX-gecertificeerde pomp?

Gebruik bij onderhoud en vervanging van slijtdelen uitsluitend originele onderdelen van de fabrikant die zijn opgenomen in de ATEX-certificering van de pomp. Het gebruik van niet-originele of niet-gecertificeerde vervangende onderdelen — zoals membranen van een andere leverancier — kan de ATEX-certificering ongeldig maken en is daarmee een overtreding van de ATEX-richtlijn. Leg elke onderhoudshandeling vast in het machineregister, inclusief de partijnummers van de gebruikte onderdelen, zodat de traceerbaarheid en compliance aantoonbaar blijven.

Wat is het verschil tussen ATEX-certificering en IECEx-certificering, en welke heb ik nodig?

ATEX-certificering is verplicht voor apparatuur die wordt gebruikt binnen de Europese Unie en is gebaseerd op de Europese Richtlijn 2014/34/EU. IECEx is een internationaal certificeringssysteem dat buiten de EU wordt erkend, onder meer in Australië, het Midden-Oosten en delen van Azië. Voor installaties in Nederland en de rest van de EU is ATEX de wettelijk vereiste certificering; IECEx is aanvullend en kan nuttig zijn als de pomp ook buiten Europa wordt ingezet. Sommige fabrikanten leveren pompen met beide certificeringen, wat de inzetbaarheid wereldwijd vergroot.

Nieuws

Hoe installeer je een membraanpomp in een ATEX-zone zonder extra risico’s?